Нийгэм | Эрүүл мэнд | Татах.мн | Уул уурхай | Орон нутаг
Мэдээ »
Өөртөө туслах ухаанд суралц
2012 оны 1 сарын 2
Өсч хөгжихийн хүслэн, өөртөө туслах ухаан

“Бурхан гагцхүү өөрөө өөртөө тусалдаг хүнд л тусладаг…” хэмээх энэхүү зүйр үг асар их зам туулж үе үеийг дамжиж өнөөд ирсэн билээ. Энэхүү богинохон хэллэг хүмүүсийн тоолж баршгүй туршлагаас улбаалагдан гарсан нэгэн үнэнийг илэрхийлж буй юм. Өөртөө туслах оюун ухаан бол хүмүүс өсөлт хөгжилтөө шулуутгахын тулгын чулуу мөн. Өөрөө өөртөө туслах ухаан олон хүний амьдралын хөрс суурь болж, тэгснээрээ амьдралын эрчим буцалсан хүчтэй төр улсыг байгуулахад цааш хөдөлгөх хүч нь болж өгдөг бизээ.

Гадаад талын тусламж хүнийг үлбэгэр сул болгодог. Өөрөө өөртөө тусалж, өөрийгөө аваръя хэмээх оюун санаа л хүмүүсийг хэзээд зоригжуулж өөдрөг болгож байдаг. Хүнд сайн тус хүргэе гээд гараа сунгаад байвал нөгөө тал өөрөө хөл дээрээ босох сэтгэлээ алдаж, өөртөө туслахын чухлыг мартдаг. Халамж бөөцийлөл хийгээд хатуурхаж барих аль аль нь хэрээсээ хэтрэхээр тус биш ус болж хүч чадалгүй хүмүүнийг бий болгодог.
Хүмүүс аз жаргал мандан бадралд хүрэх нь өөрийн үйлдлээр бус системийн хүчээр болох зүйл хэмээн итгэсээр ирэв. Тиймээс ч “хууль цаазыг бий болговол хүмүүс дэвжиж хөгжинө” гэх мэт асар том дүгнэлт мэдээжийн зүйл шиг байх болов. Мэдээж хэрэг, хууль цааз сайтар хэрэгжвэл хүн хувьдаа золиос бололгүй, өөр өөрсдийнхөө хөдөлмөрийн /оюун сангааны болон биеийн хүчний/ үр шимээ хүртэж чадах юм. Гэвч ямар ч хүчирхэг хууль тогтоолоо гэсэн залхуу этгээд ажилсаг болон хувирч, үрэлгэн хүн тооцоотой болж эхлэх, архичин архиа болихын учир үгүй билээ. Өөрийнхөө гэмийг ухаарч, хэмнэхийн утга учрыг мэдэж, архинд живсэн амьдралаа буруушааж эхэлсэн хүн л өөрчлөгддөг. Хүн бүр илүү шилмэл амьдралын үзэл санааг өөртөө шингээгээгүй цагт ямар ч зөв хууль тогтоолоо гэсэн хүн хувьсаж өөрчлөгдөж чадахгүй бус уу. Гадна талаас нь биш дотор талаас нь эзэмд
Улс төр гэдэг нь ард түмний үзэл бодол хийгээд үйл хөдөлгөөний тусгалаас өөр юм биш. Ямар ч агуу үзэл санааг гаргаж тавьлаа ч ард түмэн түүнийг нь дагахгүй бол улс төр нь энгийн олон түмний төвшинд хүртэл доошилдог. Нөгөө талаас ард түмэн тэргүүний байвал ямар ч балмад мунхаг улс төрийг өөрийн хэмжээнд хүртэл дээш татаж нийцүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл ард түмний бүхий л чанар тэр орны улс төрийн чанарыг тодорхойлдог. Энэ нь ус нам дор газарруу урсдагтай адилхан үнэн юм.
Ард түмэн чадалтай байвал улс төр ч чадалтай болдог, ард түмэн үл мэдэх хийгээд ялзрал доройтлоос сугарч гарч чадахгүй бол авилгач улс төр хүрээгээ тэлдэг. Төр улсын үнэ цэнэ ба хүчин чадал нь улс орны систем бус ард түмний чанараар хэмжигддэг ажгуу.

Хүн бүр хичээнгүйлэн хөдөлмөрлөж, амьдрах чадавхи, үнэнч шударга сэтгэлийг алдахгүй байхын хэрээр нийгэм урагш хөгжинө. Харин залхуурах хийгээд амиа бодох муу муухай явдал ард түмний дунд газар авбал нийгэм хагдран унах болно. “Нийгмийн муу муухай явдал” хэмээн бидний нэрлээд байгаа тэр зүйлийн томоохон хувь нь угтаа бол бидний доошилж унасан амьдралаас үүсч бий болдог. Тиймээс хуулийн хүчинд дулдуйдаж энэхүү нийгмийн муу муухайг таслан зогсооё хэмээн хичнээн хүчин чармайлт гаргалаа ч уг муу муухай бас дахин зүсээ хувилгаж өөр хэлбэрээр үзэгдэж, газар аван дэлгэрэх нь дамжиггүй юм. Ард түмний, хүн бүрийн аж амьдралын байр байдал хийгээд чанар үндсээрээ өөрчлөгдөж эхэлвэл иймэрхүү нийгмийн муу муухай байдал арилах жамтай. Нөгөө талаар хуулиа өөрчилж, системээ засан сайжруулснаар агуу их эх оронч сэтгэл, хүмүүнлэг тусч үзэл санааг тэтгэчихнэ гэж байхгүй. Харин ард түмэн өөрийгөө өөд нь татаж авъя хэмээхийг дэмжиж туслан зоригжуулах нь хавьгүй илүү үр дүнтэй болох юм.

Хамгийн дээд “боловсрол” өдөр тутмын амьдрал хийгээд ажил хөдөлмөрийн дотор л байдаг.
Эрчимтэй үйл ажиллагаа явуулдаг хүн бусдын амьдрал, үйлдэлд хүчтэй нөлөөлж байдаг. Тэнд л хамгийн практикч боловсрол оршдог. Сургууль зэргийг түүнтэй харьцуулахад боловсролын өчүүхэн бага анхны алхмыг зааж өгдгөөс хэтэрдэггүй. Амьдралд түшсэн боловсрол үр өгөөжөөр хавьгүй их байдаг. Айл гэрт, зам дээр, дэлгүүр, үйлдвэр, тариалангийн талбай гээд л хүмүүс цуглардаг л газар бол хаана ч гэсэн өдөр тутмын амьдралын боловсрол туршигдаж байдаг. Тэр боловсрол нь нийгмийн нэг гишүүн болохын төлөөх сургалт юм. Түүнийг германы жүжгийн зохиолч Шиллер “хүн төрөлхтний боловсрол” гэж нэрлэсэн байдаг. Бодит ажилд суралцангаа хүмүүнлиг чанараа зүлгэж, өөрийгөө эзэмдэх сэтгэлийг тэтгэж чадвал хүн зөв хэв ёсыг биедээ авч, өөрийн үүрэг хийгээд ажлаа сайн гүйцэлдүүлэх чадвартай болдог. Ийм боловсролыг номын сурах бичгээс сурдаггүй.

Бэкон: “Ямар ч шинжлэх ухааны судалгаа нь түүнийг өөрийг нь яаж хэрэглэвэл дээр вэ? гэдэг тухай зааж өгдөггүй. Харин түүний нөгөө тал, бодит амьдралыг сайн шинжвэл шинжлэх ухаан дөхөж очоогүй, шинжлэх ухаанаас хавьгүй илүү мэдлэг ухааныг хүн өөртөө олж авч чаддаг”. Бэконы энэхүү үгэнд бодит амьдралын утга учир зөв илэрхийлэгдсэн байна. Хүн зөвхөн бичиг номоор бус ажил хөдөлмөрөөр өөрийгөө төгсжүүлдэг.
Гайхамшигтай хүмүүсийн намтар цадигаас суралцаж, амьдралын гарын авлага болгож , бас сэтгэлээ өөд нь татахын тэжээл болгож ашиглах зүйл ч бий. Гайхамшигтай хүн чанартай хүн бол өөртөө туслахын ухаан хийгээд зорилгодоо хүрэх тэвчээр, зорьсон ажилаа хийж дуусгах зориг хүч, бас амьдралаа дуустал үл хувирах шургуу хичээнгүй чанар сэлтийг тааруулж тохируулж эзэмшсэн байдаг.

Намтар цадиг ховор чухаг хүний нэг насны амьдралыг ойлгомжтой үгээр дамжуулж , бид зорилгоо хэрэгжүүлэхэд юу чухал болохыг тодорхой өгүүлж байдаг. Бас гол баатар таатай бус орчин ахуйгаас биеэ өндийлгөж алдар хүнд, нэр төрийг хэрхэн ялж олсон алхмыг өөдрөг зураглаж, өөрийгөө хүндэтгэх сэтгэл, өөртөө итгэх итгэл чухал болохыг уншиж буй хүнд ухааруулдаг.

Туйлын ядуу тавилангаас үл шалтгаалж, хамгийн дээд өндөрлөгт гарч чадсан хүний жишээг үзвэл, ямар ч хатуу хэцүү бэрхшээл хүн амжилтанд хүрэхэд гайтай саад болдоггүй гэдгийг харуулдаг. Олонхи тохиолдолд иймэрхүү бэрхшээл цаад талаасаа эргэж хүнийг өөд нь татдаг. Өөрөөр хэлбэл гачигдлыг тэсвэрлэж хөдөлмөрлөе гэх хүслэн бий болгодог бөгөөд бэрхшээлтэй тулгарахгүй бол унтсан чигээрээ хоцрох бололцоотойг ухааруулж өгдөг.
“Зориг байвал мянган хэргийг бүтээнэ” гэдэг шиг саад тотгорыг даван туулж ялалтанд хүрсэн хүмүүсийн жишээ олон бий: Ричард Аркрайт утас ээрэгч машин бүтээгч, хөвөнгийн үйлдвэрлэлийн хөгжлийн үндсийг тавьсан хүн юм. Бас Дендатен английн хуулийн хүрээлэнгийн тэргүүн шүүгчийнхээ хувьд алдартай байсан. Тэд цөм борчуудын гэрээс гарч ийм нэр алдарт хүрсэн юм.

Шекспирийн эцэг нь малчин, мал нядлагч байсан тул тэр залуудаа хонины арьс элдэх ажил эрхэлдэг байсан гэлцдэг. Мөн сургуулийнхаа жижүүрээр ажиллаж байсны дараа нэгэн нотариатын нарийн бичгийн дарга хийж байсан гэсэн мэдээ ч бий. Угтаа бол Шекспир хувь хүний шинж төрх төдий бус улмаар янз бүрийн хүний бичил загварыг өөрийн хүн чанарын дотроо аваачиж тааруулсан мэт санагдана. Зохиол бүтээлд нь гарч буй далайчны хэллэг маш зөв оновчтой тул усан онгоцны талаар их мэддэг нь зохиолч далайн аянд дуртай байснаас зайлахгүй гэцгээдэг. Үнэн алдартны шашны нэг лам Шекспирийн бүтээлийг уншаад тэрээр санваартан байсан хэмээн батлахыг оролдож байлаа. Нөгөө талаар түүнийг морь адгуулж, наймаа хийдэг байсан гэж нотлохыг оролдсон хүн ч бий. Энэ бүхнээс харахад Шекспир лавтайяа агуу их од бөгөөд түүний амьдрал хүмүүст ихээхэн нөлөөлсөн. Тэр өргөн салбараар туршлага хийж ажиглалт хуримтлуулж, түүнээсээ гайхалтай өргөн мэдлэгийг эрж олсон байна. Тэрээр ямар ч ажлыг гүнзгий анхааран судалж, хичээнгүйлж, ажилдаа улайрч байсан нь гарцаагүй. Тиймээс өнөөг хүртэл түүний бүтээл бидний араншин бүрдэж төлөвшихөд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлсээр ирсэн билээ.

Одон орны шинжлэх ухаанд ихээхэн зүтгэл гаргасан хүмүүсийн дотор ч үгээгүй ядуучуудаас төрж гарагсад олон бий. Коперник Польшийн малчны хүү байв. Кепел Германы архины мухлагийн эзний хүү бөгөөд өөрөө архины газрын үйлчлэгч байлаа. Бас Даламбер өвлийн шөнө Парисын сүмийн чулуун шатан дээр орхигдож хаягдсан хүүхэд агаад түүнийг шилчний гэргий хүн болгож өсгөжээ. Ньютон тариачны хүү байв.

Тэд цөм бага балчир үеэсээ хар бор орчны дарамтанд уналгүй, төрөлхийн авъяасаа хөгжүүлж бат нот, өнө мөнхийн алдрыг олж авсан. Тэдний нэр алдар дэлхийн баялгийг бүгдийг цуглуулавч үл дарагдах цуутай юм. Эд баялаг бол ядуу буурай байхаас илүүгээр хүний өсөлт хөгжилтөд садаа тотгор болох нь олонтоо. Лагранжийн эцэг Италийн Торинод түшмэл байв, тэр буруу замаар будаа тээснээс эрх мэдлээ алдаж, гэр орныхон нь ядуу амьдралд унажээ. Хожим өвгөн болсон хойноо Лагранж би алдар нэр олж, аз жаргалд хүрсэн нь энэхүү бэрх хүнд орчин нөхцлийн маань ач тус байсан гэж дурссан байдаг. “Хэрвээ би баян чинээлэг байсан бол өнөөгийн би байхгүй байсан” гэжээ.

Самуэл Смайлс “Өөртөө туслах ухаан” Орчуусан О.Жаргалсайхан

ХӨХ ЦЭРГҮҮД ИРНЭ булан

Монгол хүнийг хөгжүүлэх үзэл

Монгол хүнийг хөгжүүлнэ гэдэг маань монгол хүн бүрээс авахуулаад, төрийн түвшинд эрхэмлэн баримтлах үзэлтэй байна гэсэн үг. Үзэл гэдгийг мэдлэгийн сан гэж ойлгоно.
1. Бид ядуу байж болно. Тусгаар тогтнол гэдэг бол бидний агуу их бахархал, юугаар ч сольшгүй үнэ цэнэтэй баялаг мөн гэдгийг хүн бүр мэдрэх явдал. Энэ нь Монгол хүний хийж байгаа ажил, хөдөлгөөн болгон хэлж ярих үг бүр нь тусгаар тогтнолын төлөө байх учиртай гэсэн философид оршино. Монголчууд тусгаар тогтнолоо алдаагүй цагт сайн сайхныг цогцлон бүрдүүлж чадна.
2. Монгол улс сайхан хүүхний царайн дээр биш, сайн хөлгийн нуруун дээр биш газар шороон дээр тогтдог гэсэн философио сэргээх явдал юм. Монгол хүн бүр өөрийн төрж өсөж, ясаа тавих өлгий нутгийн төлөө хариуцлага хүлээх учиртай юм.
3. “Хүн намайг сургах учиртай гэдэг ойлголтыг би өөрөө өөрийгөө сургах, өөрөө суралцах учиртай” гэсэн философиор солих явдал болно. Энэ бол “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” гэсэн Монголын уламжлалт философи юм.
4. Улс орноо өөд нь татъя гэвэл уриа дуудлага үгээр хөөцөлдөх биш, ирээдүйгээ харж, материаллаг болон эрдэм оюуны баялаг бүтээж, амьд ажил хийвэл урагшлан дэгжиж чадна.
5. Монгол хүн бүр бусдын муугийн тухай бодохын урьд өөрийнхөө мууг эхэлж тунгааж сурах явдалд оршино. Энэ нь бусдыг ялж, яллах дадал заншлаа орхиж, өөрийгөө ялж, яллаж сурах сэтгэлгээгээр солино гэсэн үг юм.
6. Бусадтай атаархаж, өшөө хорсол авах сэтгэлгээнээс ангижирч, амь насанд халгаагүй бол бүхнийг уучилж сурах философи мөн. Энэ нь идсэн эрүү хувхайрч идүүлсэн бут ургаж болдог тухай монгол философи билээ.
7. Эрүүл биед саруул ухаан оршдог философийг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлэх явдал юм. Монгол хүний амин чанарыг сайжруулж монгол үндэстнийг эрүүлжүүлэх явдал.
8. Монгол хүний гайхамшигт чанарууд, тухайлбал нэн их хөгжсөн тэнцвэрээ хадгалах чадварыг улам лавшруулан хөгжүүлэх явдал юм.
9. Монголын төлөө тэмцэж явсан алдартнуудаа мартахгүй байх учиртай. Атилла, Авдай сайн хаад, Есүхэй баатар, Чингис хаан, Батмөнх даян хаан, Түмэн засагт хаан, Лигдэн хаан, Цогт тайж, Хотхойдын Чингүнжав, эдийн засагч Тогтохтөр ван, Богд Жавзандамба, Сайн ноён хаан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимид, Хайсан гүн Дэмчигдонров, Д.Сүхбаатар, А.Амар, П.Гэндэн, Т.Дэмид, Ж.Цэвээн, Б.Ренчин, Ц.Дамдинсүрэн, С.Аварзэд, Д.Төмөрочироос авахуулаад эх орончдын сурах бичиг гаргах явдлыг гадна талд “худалдагдсан” Шанзав Бадамдорж зэргийн уршигт хүмүүсийн үйл ажиллагаатай харшуулан, дэлхийн өнгө аяс дээр авч үзүүштэй санагдана.
10. Түүхийг судалдагтай адил алдаагаа судалж, алдаан дээрээ суралцах явдал юм. Хувь заяа ирээдүй биднээс өөрсдөөс маань шалтгаална гэсэн баталгаа шаардахгүй үнэнийг Монголын хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр арга зам байхгүй.

Монгол хүнийг хөгжүүлэх практик алхмууд

1. Эх орноо гэх үзлийг нь дэвэргэн хөгжүүлэх
Дэлхийн усны хагалбарын зонхилох хэсэг монголоос эхэлдэг, цэвэр ундаатай, дэлхийн мөнх цэвдэгийн өмнөд төгсгөл монголд байна. Дэлхийн элсэн цөл Монголоос эхэлж мөн энд ирж дуусдаг. Азийн бүх нуурын 2/3 нь Монголд бий. 4 улиралтай, ой хээр говь хосолсон, асар их баялаг бүхий, хүн амьдран жаргах хамгийн таатай орчин гэвэл эх орон минь билээ гэсэн сэтгэлгээг хүүхэд бүрт төлөвшүүлэх нь чухал байна.
Монгол хүнийг, Монгол улсыг монгол хүн л аварч хамгаалж, авч явж хөгжүүлэх үзлийг төлөвшүүлэх хэрэгтэй. Б.Явуухулан: Цэцгийн сайхныг би нугаасаа түүлээ
Цэнгэлийн манлайг би нутгаасаа мэдэрлээ
Хүлгийн хурдныг би сүргээсээ барилаа
Хүүхний царайлгыг би Монголдоо харлаа хэмээн “Зөвхөн Монголдоо” шүлгээрээ илэрхийлсэн байдаг.
2. Үйлдвэрлэх хүчний байршил-монгол хүний хөгжилд нөлөөлөх нь
Үйлдвэрлэх хүчийг улс орныхоо баруун зүүн өмнөт бүс нутагт тараан байрлуулж, монгол хүнийг төрж өссөн уугуул нутагтаа ажиллаж амьдрах нөхцөл бүрдүүлнэ. Төвийн бүсэд, ялангуяа нийслэл хотод ажиллаж амьдрах чадваргүй олон хүмүүс бөөгнөрснийг тараан байрлуулж, газрын ашиг шимийг хүртэн амьдарч сурахад нь төрийн зүгээс албадах, туслах, хөрөнгө гаргаж өгөх, эрх зүйн баталгаатай болгох тал бүрийн ажил зохиох хэрэгтэй байна.
3. Хүнийг үйлдвэрлэн бүтээгч байлган хөгжүүлэх нь
Ажил хийх сонирхолгүй хүн нийслэл, төв, хот суурин газруудын дүүргүүдэд суурьших “эрхгүй” байх тийм нөхцөл байдлаар шахах учиртай. Ийм өргөн уудам нутаг, байгалийн баялаг бүхий монгол оронд ажилгүйдэл гэсэн ойлголт байхгүй. Харин амьдрах чадваргүй хүмүүс байна хэмээн ойлгож, хөдөлмөрлөх дур сонирхолгүй хүмүүст тэтгэлэг олгохыг зогсоож болно. Өөртөө ногоо тарьж, хувцас хунар оёж, чинээлэг айлын мал хариулах, хүүхэд хөгшидийг харж хандаж өгч байгаа хүнийг ажилтай хүн гэж үзнэ.
4. Монгол хүн-хөгжсөн хэрэглэгч байхын тулд
Юу бүтээж байна түүнээсээ илүү хэрэглэхгүй байх зарчмаар амьдрах учиртай. Зөвхөн бүтээж гэмээнэ хэрэглэх зарчим бол баялаг бүтээгээгүй байж улсаас илүү зүйл нэхэхийг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн үг. Монгол хүн илүү ихээр ямбалахгүй, гагцхүү хийж бүтээснийхээ тоо чанарт нийцүүлэн амарч сувилуулна.
5. Монгол хүн нийгмийн хөгжсөн харилцаа байх философи
Монгол хүн гэр орон, ажлын орчин, гудамж, дэлгүүр үйлчилгээний газруудад бие биедээ дарамт учруулдаггүй хөгжсөн хүн байх учиртай.
Нийгмийн харилцаанд импортолсон халх, дөрвөд, буриад, эрлийз гэх мэтээр монголчуудын сэтгэл зүйн уур амьсгалын ан цавыг арилгаж, ийм асуулт анкетаар бөглүүлдгийг болиулна. Монгол хүн л бол монгол хүн. Тэр хаана төрсөн байна вэ тэр газар нь даль жигүүрээ амраах шувууны үүртэй адил, унасан газар угаасан усандаа л хүн хүчтэй, эх оронтой байна. Монгол эхийн хэвлийгээс төрсөн бол монгол байна.
6. Гадаад улсад “худалдагдсан” хүн хэний хүн байх вэ
Гадаад талд ажилладаг хүн тэндээ хэзээ ч нэгдүгээр зэргийн хүн байж чадахгүй. Их үндэстэн нь 1-р хүмүүс байна. Гадаад улсуудад цагаачилсан нь 2-р зэргийн хүмүүс байна. Бусад үндэстнээс хятадчилагдсан оросчлогдсон хэсэг нь 3-р, харъяалалд байгаа буриад, өвөр монгол, тува, уйгур хөх нуурын монголчуудын амьдралынх нь хэв шинж ойртсон учраас 4-р, их үндэстний хүнтэй гэр бүл болсон хүмүүс хажуудаа харуултай учраас 5-р, худалдагдсан монгол хүнд тухайн орны төр хэзээ ч 100% итгэхгүй учраас 6-р зэргийн хүн байх болно. Цаашдаа нууцаа алдахгүйн тулд худалдагдсан хүн өөрийнхөө амийг бууны гохон дээр аваачаад өгчихсөн гэдгээ мартаж болохгүй.
Тэгэхээр “худалдагдсан” хүнийг ч монгол хүн гэж үзэхээс өөр аргагүй. Харин хүн өөрөө хаана төрсөн бэ тэнд 1-р зэргийн хүн байдаг бясалгалаар тэндээ үйлчлэх үү, эсвэл 6-р зэргийн “шаар” байх нөхцөлөө сонгох уу гэдгээ өөрөө шийдэх хэрэг. Бас өөрийн ард түмнийг гомдоосон, тэдний эрх ашгаас урвасан хүнд бурхан багш хилэгнэдэг, тийм хүн хэзээ ч өөдөлдөггүй гэсэн айхавтар бичигдээгүй хууль үйлчилдгийг 1937, 1938 оны хэрэг явдлын дараах үр дагавар нотолсон гэдгийг монгол хүн бүр ухаарууштай нь үнэн.
7. Монгол хүний амин чанарыг сайжруулах үзэл баримтлал
Монгол хүний удмын санг жолоодох бүх үүргийг эрүүл мэндийн системийн үүрэг гэж үзнэ.
Өвчин эмгэгтэй ухааны хомсдолтой, ер нь аль нэг талаараа зохицохгүй эр, эм хүмүүсээс гэр бүл үүсэх замыг хааж, хянах ажлыг эрүүл мэндийн системийнхэнд төрийн үүрэг болгон ноогдуулна. Галзуу, ажиллаж амьдрах чадваргүй хүмүүсээс нийгмийг эмнэлгийн аргаар цэвэршүүлэх эрхийг эрүүл мэндийн байгууллагад төрийн зүгээс олгоно.
Ухааны хомсдолтой, нийгмийн халдварт өвчтэй хүмүүсийг үргүй болгож цэвэршүүлэх ажлыг эрүүлийг хамгаалах систем гүйцэтгэнэ.
Хүнийг өвчилсөн хойно нь эмчлэх гэдэг ойлголтыг, өвчлөхөөс сэргийлэх явдал бол эрүүлийг хамгаалах системийн үүрэг байна гэсэн үзлээр солино.
Эрүүл мэндийн байгууллагууд гаднаас орж ирдэг хүнсэн зэвсгээс монгол хүнийг найдвартай хамгаалах төрийн албаны үүрэгтэйгээс гадна хүн өөрөө өөрийгөө авч явах арга ухаанд сургана.
Эрүүл биед саруул ухаан орших учраас эрүүл мэндийн байгууллага намайг хариуцна гэдэг ойлголтыг би өөрөө өөрийгөө эрүүл авч явах учиртай гэсэн үзлээр солино.
Дархчуул овогт Даваагийн Лхаашид
‘Монголын хаад зүтгэлтнүүдийн жолоодохуйн урлаг”

Монгол хvний унаган төрх

Аливаа улс vндэстэний тvvх хөгжиж ирсэн нөхцөл байдал, газар зvйн орчин зэрэг нь өөр өөр байдаг нь тvvнийг бусдаас ялгаатай vзэл бодол зан vйлийн хэвшмэл шинжтэй болгодог байна. Yvнийг нийтлэг байдлаар vндэстний менталитет хэмээх ойлголтод багтаан vздэг. Нийгмийн аливаа өөрчлөлтийг амжилттай хэрэгжvvлэх, эсэх нь энэхvv менталитетыг хэр зэрэг харгалзсанаас шалтгаална. Харамсалтай нь бид vvнийг Монголын нийгмийн тvvхийн бараг зуун
жилийн тvvхэнд харгалзаж байгаагvй юм.
Менталитет гэдэг нь бодит байдлын субъектив дvр бөгөөд хvмvvсийн ертөнцийг ойлгох, ертөнцийг мэдрэх явдлыг тодорхойлж байдаг харьцангvй өнгөц, хувьсамтгай төсөөллийн цаад, тогтвортой өвөрмөц систем болно. Yvний зэрэгцээ менталитетыг ухамсар, өөрийн ухамсрын агуулга (мэдрэмж, vзэл бодол, төсөөлөл), тvvнчлэн сэтгэлгээний арга барил (бодит байдлыг ойлгох, дvгнэх арга) гэж ч vздэг.
Ямар нэг хэмжээгээр нийт vндэстэнд байдаг ерөнхий менталитетаас гадна эрх баригчдын менталь шинж, ард тvмний менталь шинж гэсэн менталитетын тусгай төрөл байдаг. Аль ч ард тvмний vнэт зvйлс бvрэлдэх, өөрийн гэсэн сэтгэлгээ, төсөөлөл бий болоход тvvх, эдийн засгийн болон социал хөгжил, байгал, экологийн онцлог, тvvнчлэн “хамтын ухамсаргvй байдал” зэрэг нөлөөлдөг. Монгол нь энэ утгаараа дэлхийн аль ч vндэстнээс ихээхэн ялгаатай. Нvvдлийн мал аж ахуй, тvvнд зохицсон нийгэм, төрийн байгуулал нь монголчуудын менталитетыг тодорхойлсоор ирсэн нь гарцаагvй юм.
Монгол хvний менталитетыг нэлээд эртний vеэс улируулан философийн vvднээс судалсан нь доктор Н. Хавх болно. Тэр менталитет гэдэг vгийг “унаган төрх” гэсэн монгол нэр томъёогоор дvйлгэн нэлээд ултай тодорхойлсон байна. Доктор Н. Хавх монгол хvний сайн талуудыг нь: “нэг чигт шударга шулуун гvндvvгvй байдал, бусдыг хуурч мэхлэх, залилах явдалгvй бат vйл, бусдыг тэтгэх болон бусдаас харж хvлээж хvсэх хиргvй тунгалаг сэтгэл, ах зах дээд хvмvvст vзvvлэх сэтгэлээ дагасан хvндэтгэл, бусдыг сэтгэлээрээ шууд мэдрэн таних онцгой чадвар, өрөвч зөөлөн харимтгай сэтгэл, бусадтай хиргvй цагаан сэтгэлээр харьцах харьцаа, сэтгэл санааны их эрч хvч, эрмэлзэл тэмvvлэл“ хэмээн тодорхойлжээ. Харин муу талуудыг нь : “өрх гэрийн хvрээнд ураг төрлийн хvмvvсийн харьцаагаар бий болсон хязгаарлагдмал vзэл бодол нь өөр хvрээлэлд таарч тохирохгvй болоод ирэхлээр хямардаг, тvvнээс гарахын тулд тэр vедээ тархи толгойгоо эрч далайцтай ажиллуулна, ухаан бодлоо сийлнэ, тэр хэрээр хурдан тvргэн хямралаас гарах арга замыг олно; харин энэ хооронд vе vе туйлширна, өрх гэрийн хvрээнд төлөвшин бий болсон vзэл бодол, шинж, унаган төрхөөсөө огцом эрс ухарч, бусдыг дуурайн, тэднийг аялдан дагаж хошуурна, эс дагагсдыгаа хавчиж шахна, овжин зальтай, хуурч мэхлэх, итгэл алдуулах, хувиа хичээх явдлыг чухалчлан сонирхоно, залуус нь эцэг эх, ахмад vетэйгээ, эхнэр нь эр нөхөртэйгөө эвдрэлцэж, тэд нь ч vр хvvхэд, залуу vе, эхнэртээ итгэх итгэлээр тааруу болно” хэмээн дvрсэлжээ.
Монгол хvний менталитетын талаар хятадын эртний сурвалжууд, гадаадын жуулчид, тухайлбал Марко Поло, Плано Карпини, Гильом де Рубрук нарын аян замын тэмдэглэл, гадаадын эрдэмтэд тухайлбал, академич М. И. Майский нарын олон эрдэмтний зохиол бvтээлд тодорхой дурдсан байдаг. Эдгээр нь бvхэлдээ дээрх дvгнэлттэй vндсэндээ давхцдаг болно.
Менталитет нь бvхэлдээ биш, харин тvvний гол зарим шинж нь имиж байдлаар тарж, тухайн vндэстний хаяг, дvр хэлбэрийг олдог байна. Жишээлбэл, немцvvд цаг нарийн барьдаг, хууль сахидаг, францууд зоригтой, цэмцгэр, нэр төрд дуртай, оросууд далайц зангараг сайтай, хамтач, хятадууд ажилсаг, нарийн ухаантай гэх мэтээр ярих нь хvмvvст хар аяндаа ойлгомжтой мэт санагдана. Yнэхээр ч тийм байдаг. Олон эрдэмтдийн vзэж байгаагаар социаль ач холбогдол бvхий дээд эрэмбийн vнэт зvйлсэд ажил хөдөлмөр, нандигнах зvйлс, эрдэм мэдлэг, мэдээлэл, ур чадвар, ажил хэрэг, эд баялаг, эрvvл мэнд, эрх зvй ( аюулгvй байдал ) зэрэг ордог байна.
Менталитетын суурь өөрчлөлт Монголд хоёр удаа болсон байна. Yvний нэг дэх нь XIX зууны сvvлч, XX зууны эхээр Монгол Улс уламжлалт нийгмээс орчин vеийн нийгэмд шилжих vед нийгмийн асар их донсолгооны vед болжээ. Энэ vед “уламжлалт” монгол хvний хэв маяг “социалист” монгол хvн болон өөрчлөгджээ. Энэ дашрамд дурдахад манайд тогтсон зөвлөлт маягийн нийгмийн байгуулал нь орчин vеийн нийтээр хvлээн зөвшөөрсөн ангиллаар орчин vеийн буюу модерн нийгмийн байгуулалд хамаарагддаг. Удаахь суурь өөрчлөлт нь 1990-ээд оны өөрчлөлт шинэчлэлээр эхэлж одоо vргэлжилж байна. Энд “социалист” монгол хvн “капиталист” монгол хvн болон өөрчлөгдөх vйл явц болж байна. Уламжлалт, социалист, капиталист гурван хэв маяг хvний амьдралын гурваас дөрөвхөн vеийн дотор солигдсон нь монгол хvний менталитет, тухайлбал vнэт зvйлс, эрхэмлэл, зан араншинг ихээхэн зөрчилтэй, тодорхойгvй, чиг баримжаагvй болгож, нийгмийн харилцааг vлэмж зөрчилтэй бөгөөд ихээхэн онцлогтой болгож байгаа юм.
Сэргэн мандалтын vеэс авахуулан Европын нийгэмд зах зээлтэй холбоо бvхий ур чадвар, өмч хөрөнгө, ажил хэрэг, эд баялаг, эрх зvй гэсэн дөрвөн vнэт зvйл тодорхойлогч шинж чанартай болсон байна. Мөн эдгээр чанар дорнын диспотизмын хvрээнд арай өөр байдлаар Хятадад болон Дорнын бусад оронд
хөгжиж ирсэн байна.
Монгол хvний vнэт зvйлсийн тогтолцоонд дээр дурдсанаас огт өөр чиглэмж бvхий мөрөөрөө амьдрах, дураараа байх, нигvvлсэнгvй байх, төрсөн нутаг, байгаль дэлхий гэсэн vнэт зvйлс ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Эдгээрийг өнөөгийн шинжлэх ухааны нэр томъёогоор илэрхийлбэл шударга ёс, эрх чөлөө, эв нэгдэл, нинжин сэтгэл, газар нутаг, байгаль эх зэрэг болно.
Хөдөлмөр бол аль ч нийгэмд байдаг vнэт зvйл мөн. Гэхдээ хөдөлмөр зах зээлийн харилцаанд орсноос хойш тvvний агуулга ихээхэн өөрчлөгдөж барууны орнуудын голлох vнэт зvйл болж, хөдөлмөрийн ёс зvй, тvvнтэй холбоотой сахилга, хариуцлага зэргийг багтаасан том ойлголт болжээ. Хэрэв энэ утгаар нь авч vзэх юм бол Монголд хөдөлмөр нь хэзээ ч голлох vнэт зvйл болж байгаагvй гэсэн дvгнэлт хийж болно.
Yнэхээр ч монголчууд эд баялаг, өмч хөрөнгийн төлөө хөдөлмөрлөж байгаагvй тvvнийг амин зуулгын ердийн нэг хэрэгсэл мэт ойлгож, дараа нь амрах, баярлаж наадахын өмнөтгөл мэт vздэг. Yvнээс шалтгаалан хөдөлмөрийн соёл, сэтгэл зvйн тун өвөрмөц төлөв байдал бий болжээ.
Социализмын vед тулгарсан хамгийн гол бэрхшээл бол саяхны малчдыг орчин vеийн ажилчин, тариаланч, сэхээтэн болгох явдал байсан юм. Тэр ч байтугай малчдын хөдөлмөрийг хамтын байдлаар зохион байгуулахад ч ихээхэн бэрхшээл тулгарч байлаа. Энд монгол малчид социализмыг эсэргvvцсэндээ биш, харин хөдөлмөрийн орчин vеийн зохион байгуулалтад дасахгvй байсан нь илvvтэй гэж бид vзэж байна. Нэгэнт хөдөлмөр нь нөхөн сэргээх шинж чанартай, хөдөлмөрийн ёс зvй сайтар хөгжөөгvй болохоор зах зээлтэй холбоо бvхий өмч, эд баялаг, эрх, мэдлэг гэсэн бусад vнэт зvйлс монгол хvний менталитетэд голлох байр эзэлдэггvй буюу тун бvрхэг байдаг. Монгол ойлголтоор өмч болон өмчтөн гэсэн ойлголт нь бараг муу зvйл мэт vзэгдэнэ. Учир нь олон мянган жилийн турш монголын малчид өмч хөрөнгийг орлого буюу ашиг олдог капитал гэж хэзээ ч vзэж байгаагvй, харин амин зуулгын хэрэгсэл, төр буюу хаад ноёдын өмнө хvлээх дарамт (татвар) гэж vзэж ирсэн бололтой. Ийм сэтгэл зvй нь хариуцлагын мэдрэмжийг vлэмж сул болгодог байна. Одоо ч гэсэн монгол хvн хариуцлага хvлээх тун дургvй, тvvнээс vvдсэн ёс суртахууны сэдэл болох буруугаа хvлээх чадвар бараг байхгvй юм.
Хvй элгэний харилцаанд тулгуурласан нийтийн шинж чанартай хөдөлмөр нь мэргэжлийн ур чадварыг vлэмж бууруулдаг байна. Монголд ажилч, малч олон хvн байсан нь эргэлзээгvй боловч энэ нь нийт нийгмийг өөд нь татах бvтээлч хvчин болж байгаагvй юм.
Өрх гэрийн аж ахуй нь “олон салбарын” шинж чанартай байсан нь тvvнийг харьцангvй бие даасан шинжтэй болгож, хэрэглээний бараг тогтмол хэмжээг бий болгодог байна. Мөн эдийн засгийн өрсөлдөөн гэсэн нэг чухал vнэт зvйл бас байсангvй.
Таваар, мөнгөний харилцаа ямар нэг хэлбэрээр байсан боловч энэ нь өөр хоорондоо гэхээсээ хятадын худалдаачидтай хийх худалдаагаар vндсэндээ тодорхойлогдож байсан. Эндээс мөнгө нь vнэт зvйл болж чадахгvй байв. Иймээс монгол хvний сэтгэл зvйд материаллаг эд зvйлд хэт дурлах сэдэл огт байгаагvй юм.
Монголын нийгмийг бvхэлд нь хамарч байсан хот айл, саахалт айлын систем нь ямар нэг албадлагагvйгээр жам ёсоор бий болсон хvмvvсийн нийтлэгийн анхдагч хэлбэр байжээ. Энэхvv хvй элгэний тvвшинд бол монгол хvн хамаатансаг, ах дvvсэг, шударга ёс, тэгш эрх, эв нэгдэл, уламжлалыг хvндэтгэх vнэт зvйлстэй байна. Хvй элгэний хvрээнээс гадагш бол нутгархах vзэл буюу жалга довны vзэл бараг хэтэртлээ хөгжжээ.
Сэтгэлгээний салбарт шинжлэх ухааны мэдлэгийг vл мэдэх ба ертөнцийг vзэх vзэл нь шашны мухар сvсэгт хэт автсан байсан. Өөрөөр хэлбэл, рациональ сэтгэлгээ байгаагvй. Ийм байдал мэдлэгийн асар өндөр тvвшинд хvрсэн цөөн тооны зарим хvнийг эс тооцвол нийгмийг бvхэлд нь хамарч байлаа. Эрдэмтдийг амьдралаас тасархай, зөвхөн ном уншдаг буюу уншсан хvн гэж ойлгодог. Иймээс сэтгэлгээ нь нэг хэвийн, хамгийн хялбар, цорын ганц, зөв, vнэн, ганц амьсгаагаар хийх шийдлийг эрэлхийлдэг. Мэдлэгийн салбарын аливаа зvйлийг хэт бvдvvвчилж, загварчлан ойлгодог. Yvнээс vvдэн туйлшралд байнга орж байдаг. Иймээс тvvхийг болон нийгмийг цоо шинээр гадаадыг дууриан хийх хvсэлтэй. Yvнээс улбаалан монгол хvний сэтгэхvй “буян-нvгэл”, “ сайн-муу”, “хар-цагаан”, “vнэн-худал”, “ буруу-зөв”, “нөхөр-дайсан”, “өөрийн-хvний”, “бурхан-чөтгөр” гэсэн хоёр туйлтай байх нь элбэг.
Төр нь монгол хvний хувьд цорын ганц, тэнгэрлэг, туйлын vнэн болох бөгөөд тvvнд vг дуугvй захирагдах нь тvvний ертөнцийг vзэх vзлийн гол vнэт зvйл болно. Манай олонхи эрдэмтдийн хэлдэг Монгол нь төрт ёсны арвин баялаг уламжлалтай гэдэг vндэслэл нь харьцангуй юм. “Манжийн дарангуйллын vед Монгол өөрийн хаангvй, өөрийн засгийн газаргvй, өөрийн төр улсын нийслэлгvй болж, төрийн дээд бvх эрх мэдэл Манж хаан, тvvний төв засгийн хатуу хяналт, хууль зvйлийн vндсэн дээр ажиллах орон нутгийн засаглал л оршин байх болжээ” гэж М. Санждорж гуайн дvгнэлт туйлын зөв гэж vзнэ. Эл байдал нь монгол хvний менталитетад нөлөөлөхгvй байхын аргагvй юм. Чухам энэ vед төрийн дээд ангид Манжийн хаанд өргөл барьц өргөх, цол хэргэм худалдан авах, бие биеэ ховлох зэрэг менталитет тогтсон байна. Өөрөөр хэлбэл гаднын хvчийг илvvд vзэх, тvvгээр өөрийн асуудлыг шийдвэрлvvлэх менталитет тогтсон байна. Монгол хvний сөрөг менталитетаас хамгийн хортой нь энэхvv боолын менталитет болно.
Монгол хvн харизматик удирдагчийг хайх, төрийг төлөөлсөн хувь хvнийг төртэй адилтгах менталитеттай байдаг байна. Энэ нь тухайн хувь хvнийг бусдаас vлэмж илvv, жирийн бус гэж vздэг явдал болно. Иймээс жир бус хvн буюу дарга болох туйлын дуртай. Тэгсэн атлаа өөрийнх нь хувь заяаг өөрөө биш, төр шийднэ гэдэгт итгэлтэй байдаг учраас төрийн бодлогод нөлөөлөх оролдлогыг бараг илvvц зvйл мэт ойлгоно. Харин өөрөөсөө дээш хvнийг дагалдаж амьдрахыг илvvд vзнэ. Дээд албан тушаалтанд гомдлоо мэдvvлэх, өргөдөл бичих, зарга хийх хэлбэрээр аливаа асуудлыг шийдвэрлvvлэх дуртай. Энэ нь албан тушаалтныг аялдах, ойртох, хvлцэнгvй байх, долигнох, бялдуучлах сэтгэл зvйг бий болгодог. Тэдгээр нь ч дураараа дургих дуртай бөгөөд нэр алдар, цол хэргэмийн төлөө нvдээ өгөхөөс буцахгvй. Дарга л бол бvхнийг мэдэгч болон хувирна. Манайд нэг хvнийг тахин шvтэх vзэгдэл удаа дараа гарсан нь санамсаргvй явдал биш. Иймээс “дээрээс”, “төрийн бодлогоор”, “нэг шугамаар”, “нэг төлөвлөгөөгөөр” хийж буй зvйлд тун хvлцэнгvй ханддаг, ийм зvйлийг хvлээдэг, бараг дуртай гэж хэлж болно. Эндээс төрийн нэрээр далайлгах, сvржигнэх, албархах, мэдэмхийрэх, бусдаас дээр, илvv гэдгээ харуулах, эрх ямба хvндлэл шаардах, зэрэг зиндаагаараа дээрэлхэх, тансаглах, дээдсийг дуурайх зэрэг менталитет vvсдэг. Ард олон ч гэсэн төрийн хvнийг хvндлэн дээдлэх, бишрэх, долигнох, бялдуучдах, аяыг нь тааруулах, анхааран сонсох, шийдвэрийг нь vг дуугvй биелvvлэх зан vйл гаргадаг.
Ардын хувьсгалын дараа орчин vеийн төрийн институтууд байгуулагдсанаар эл байдалд зарим нэг өөрчлөлт оруулсан боловч монгол менталитетын суурь vндсийг бvрэн өөрчилж чадаагvй, ийм оролдлого ч хийгээгvй болно.
Учир нь уламжлалт болон социалист төр адил шинж тун олонтой байсан юм. Yvнд: 1. Төвлөрсөн, авторитар шинж
2. Нэг шашин буюу нэг vзэл суртал
3. Нэг хvнийг шvтэх буюу харизматик шинж
4. Төрийн хvчирхийлэл
5. Нийгмийг бvхэлд нь хянах хатуу хяналт
6. Хувь хvний идэвх санаачилга, бие даасан байдлыг vл ойшоох зэрэг болно.
Төр хуучин нийгмийг эвдэж, шинэ нийгэм төрийг байгуулан бэхжvvлэхэд чиглэсэн vйл ажиллагаа явуулах болов. Монголын нийгмийн хоцрогдол vлэмж их байсны улмаас шинэ нийгмийг байгуулах ажил vлэмж бэрхшээлтэй тулгарсан юм. Энэ бэрхшээлийн vндсэн шалтгаан нь олон мянган жил хэвшиж тогтсон дадал зуршил, менталитет байсан юм.
Шинэ төрийг шинэ хvмvvс байгуулах ёстой байсан бөгөөд энэ шинэ хvмvvс нь ЗХУ болон социалист орнуудад боловсрол эзэмшсэн хувьсгалчид болсон юм. Эдгээрийн онцлог шинж нь коммунист ирээдvйд шашинлаг байдлаар гvнзгий итгэсэн, нийгмийн гол дайсан нь хар, шар феодалууд болон хөрөнгөтнvvд гэдэг ангийн тэмцлийн онолыг хэт баримталсан, хуучин нийгмийг хvч хэрэглэн устгах буюу зайлуулж байж шинийг байгуулж болно гэдэгт vнэмшсэн, гадаад дэмжлэг тусламжид дулдуйдаж, тvvндээ эрдсэн, ЗХУ-ын хийж байгаа бvхнийг дуурайдаг, тvvнийг догм байдлаар хэрэгжvvлдэг хvмvvс байлаа.
Социализмын жилvvдэд Монголын нийгэмд шинэ номенклатур анги бий болж, тvvний удирдлагаар нийгмийн шинэ менталитет тогтсон юм. Тэр нь уламжлалт нийгмийн олон шинжийг хадгалан vлдсэн билээ. Одоо ч манай ихэнх улс төрчдийн янз бvрийн хугацаанд янз бvрийн сэдвээр хэлсэн, ярьсан зvйлийг зvйгээд vзэхэд бvхэл, цэгцтэй зvйл гардаггvй юм. Энэ нь тэдний олонхи нь хувь хvний хувьд гvйцэт төлөвшөөгvйг илт харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл дундаж монгол хvн тогтсон vзэл бодол, итгэл vнэмшил бараг байхгvй, vнэт зvйлсийн хэт холимог системтэй, vлэмж зөрчилтэй, өөрийнхөө vзэл бодол, эрх ашгийг хамгаалах ойлголт төлөвшөөгvй хvн юм.
1990 оны өөрчлөлт шинэчлэлтээр уламжлалт болон социалист менталитетыг орвонгоор нь өөрчилсөн бөгөөд бид социализмыг гажуудуулсантайгаа адил ардчиллыг ч хvн танихын аргагvй эрэмдэглэжээ. Ний нуугvй хэлэхэд манайд хэрэгжсэн ардчилал, зах зээл гэж бараг алга. Манай нийгэм бол бусдыг дууриасаар байгаад саармаг болчихсон, зорилго чиглэлгvй, vнэлэмжийн өөрийн гэсэн систем, ёс суртахуун, эрхэмлэлгvй, нийгэм боллоо.
Өнөөгийн дундаж монгол хvн, нэн ялангуяа бюрократ анги уламжлалт соёлоосоо vлэмж тасарсан, эх хэл, тvvх соёл, зан заншлаа бараг мэдэхгvй, vл тоодог; далаад жил тогтсон оросын соёлын мөн чанарт хvрч чадалгvй голж хаясан, өөртөө сайнаар нялзааж чадаагvй; шинэ ардчилал, зах зээлийн соёлыг эзэмшиж чадаагvй, сураагvй мөртлөө тvvнийг өнгөн талыг дууриах хvчтэй эрмэлзэлтэй болжээ. Yvнээс болоод нийгмийн сэтгэн бодох чадвар vлэмж доройтож, зөвхөн өнөөдрөөрөө амьдардаг, оюун ухаандаа биш, мэдрэхvйдээ л захирагддаг хvмvvсийг нийгмийн орчин нь төрvvлэх болжээ.
Дээр дурдсан бvхэн нь төрийн бодлогод зайлшгvй харгалзвал зохих vндсэн хvчин зvйл мөн. Гэтэл харгалзах нь байтугай хvнээ мэдэхийг ч одоо болтол хэн ч хvсээгvй. Хvнийг гол болгоно, хvнийг төв болгоно, хvнд чиглэсэн бодлого явуулна гэж өдөр тутам ярьж, жил бvр “Хvний хөгжлийн илтгэл”, тvvнтэй төстэй төслvvд бичихээс цаашгvй байна.
Энэ өгvvлэлд санаж сэрээсэй гэдэг vvднээс монгол менталитетын сөрөг шинжийг тvлхvv оруулснаа уншигчдад учирлаж байна. Бидэнд олон сайн шинж байдаг бөгөөд тvvнийгээ ашиглах аваас улс, нийгэм, хvнээ хөгжvvлэх бvрэн боломжтой билээ.
Д. Ганхуяг (Судлаач, доктор)
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сонин хачин

Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...